ارس : Juniperus excelsa مقدمه بخش اول
مقدمه
شايد اکثراً بدانيم که از سطح 13 ميليارد هکتاري جايگاه منابع طبيعي خشکي هاي روي زمين (ميلر 1366، کاساس 1984، منابع جهاني 1991، مخدوم 1374) 4 ميليارد هکتار آن متعلق به سطح جنگلهاي جهان (منابع جهاني 1991) و 4/12 ميليون هکتار (حدود 6/7 درصد سطح کل کشور با سهم هر ايراني 2/0 هکتار) متعلق به جنگل هاي ايران است. رويشگاه هاي ارس در کشور 1937700 هکتار وسعت را به خود اختصاص داده است جنس ارس (Juniperus excelsa) شامل حدود 60 گونه و تعداد زيادی زير گونه است (جوانشير 1360). البته به علت شباهت گونه و هيبريد هاي مختلف تعداد واقعي گونه ها معلوم نيست. اگر چه تا 99 گونه از اين جنس اعلام شده است. (Gusse 1968) و تمام اين گونه ها به استثناء Juniperus polycarpos در نيم کره شمالي انتشار دارند. برخي صاحب نظران معتقد هستند در ايران 4 گونه وجود دارد. ( قهرمان 1373) و برخي به تعداد 6 گونه ارس اعتقاد دارند. ( کروري و همکاران 1376)
درختان ارس علاوه بر نقش حفاظتي در برابر فرسايش خاک، تثبيت شن هاي روان و نقش آن در تغذيه آب هاي زير زميني، به علت زيبايي خاص شاخه و برگ هاي آن و رنگ هاي متنوع ميوه هايش و سيماي موزون درخت در آرايش مناظر طبيعي و پارک ها نقش مهمي دارند. مقاومت بعضي گونه ها به سرماي شديد تا منهاي 40 درجه سانتيگراد و مقاومت آنها نسبت به خشکي حايز اهميت است. مقاومت ارس ها نسبت به آلودگي هوا به عنوان مقاوم ترين درخت نسبت به فلوئور يکي از سمي ترين گازهاي شهرهاي صنعتي قابل توجه است. از شاخه وبرگ و ميوه آنها براي تهيه مواد دارويي از جمله تهيه روغن و پماد براي درمان تحريکات پوستي نظير اگزما ها و همچنين درمان بيماري هاي انگلي و از برگها در صنعت عطر سازي استفاده مي شود.
Juniperus excelsa که گونه مورد بررسي اين تحقيق است در ارتفاع 300 تا 2500 متر از سطح دريا و در ايران از 750 تا 3500 متر مشاهده شده است. کروري و هکاران 1376). انتشار آن در جنوب و شرق اروپا ترکيه قفقاز اسياي ميانه عراق سوريه لبنان و شبه جزيره عربستان و در ايران در بالاي تيپ هاي بنه و بادام در البرز جنوبي و بالاي تيپ هاي بلوط در زاگرس و در استان خراسان (شمالي و جنوبي)، رشته کوه بينالود شيب جنوبي و شمالي هزار مسجد و ديگر استان هاي کشور وجود دارد.
اين گياه داراي چوب محکم و مقاوم درمقابل قارچ زدگي و داراي استفاده در تهيه الوار و پوشش سقف منازل و همچنين در تهيه مدادسازي است به طوريکه ساليان سال عمر مي کند. از تقطير چوب اسانس معطر بدست مي آيد و نيز براي حشره کش ها قابل استفاده است ( کروري 1376).
علي رغم اين فوايد و ارزش ها که جزء سرمايه ملي و گرانبهاي کشور ما محسوب مي شود متاسفانه به علت تخريب اکوسيستم ها شاهد عدم زارد آوري مناسب و سير اسفبار و رو به زوال آن هستيم. اگر چه در سال هاي اخير توجهاتي صورت گرفته ولي به هيچ وجه در حد و اندازه هاي اهميت و عظمت اين مهم نيست.
همواره اين سوال مطرح است که ارس با اين وسعت و پراکنش با اين مقاومت و سازگاري مناسب چرا براي حفظ و توسعه آن اقدامات شايسته صورت نگرفته است. با عنايت به اينکه 60 درصد کشور ما را مناطق کوهستاني و 30 درصد آن را مناطق خشک بياباني تشکليل مي دهد و به عقيده بسياري از جغرافي دانان و اکولوژيست ها فلات مرکزي ايران داراي يکي از بيابان هاي معروف و بارز جهاني بشمار مي آيد . ( نگاهي به منابع طبيعي ايران) و نزولات آسماني بسيار کم ( بعضاً تا 30 ميليمتر در سال و يا در ايام خشکسالي هاي اخير بسيار کمتر) و همه مي دانيم که ايران درعرض جغرافيايي 40/25 تا 40/39 درجه عرض شمالي و 44 تا 5/63 درجه طول شرقي در جنوب غربي آسيا و روي کمربند خشک دنيا واقع شده است. همه اين نکات ما را توجه مي دهد که بايد براي گونه هاي سازگار و مقاوم بيش از پيش اهتمام عملي ورزيم. در نهايت ازهر کارشناس جنگلداري اگر بپرسيم که ارزش و تاثير ارس چقدر است بسيار تعريف و تمجيد مي کند ولي اگر بپرسيم براي توسعه آن آيا نهالي در نهالستاني توليد ميشود؟ جواب منفي است. ما براي همين سئوال و براي اينکه جواب عملي داده باشيم به سراغ اين اقدام رفته ايم.
خوب است اشاره شود که تا اواخر دهه 70 کسي باور نداشت که مي شود به توليد نهال ارس اميد وار بود ولي اولين گام ها را زنده ياد مرحوم دکتر جوانشير برداشت و سپس گام هاي بعدي توسط موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور توسط سرکار خانم دکتر کروري و مهندس خوشنويس و ديگر همکاران ايشان و مراکز تحقيقاتي وابسته در سطح کشور برداشته شد. و اين تحقيق با بررسي اثرات هورمون و بستر کاشت بر روي تکثير رويشي اين گونه مهم به وسيله قلمه ساقه درصدد پاسخ به سئوالات زير است تا بتواند در جهت اهدافي همچون بهترين غلظت هورمون و بستر کاشت ( نوع خاك) برای تکثير قلمه ساقه گونه J.excelsa، بررسی اثر متقابل بين، غلظت هورمون و بستر کاشت و دستيابی به روشهای آسان تر، سريع تر و ارزان تر و امکان تکثير قلمه های مقاوم به شرايط اکولوژی منطقه با انتقال صفات در گونه J.excelsa
